Veiligheid in de zorg:
“stress maakt dom, taal maakt verschil”

Persoonlijk verslag van een veiligheidstraining door PuurSuc6
Door Irene Campfens

Het is tien uur ’s ochtends in Charlois, Rotterdam. Ik pak een kop koffie en schuif aan in de kring. Een deelnemer blikt tijdens het voorstellen terug op de vorige training. Ze vertelt dat ze zich sindsdien sterker voelt. Het inzicht dat ze toen kreeg, blijft doorwerken. “Door die bewustwording voel ik me steeds sterker. Ik begrens veel eerder en duidelijker.” De directe collega’s die er vandaag ook bij zijn, beamen dit.  

Trainer Arjo maakt taal tot onderwerp van gesprek. “Taal doet heel veel.” De deelnemers knikken. “Ik gebruikte ooit het begrip mbo-tutje. Daar werd hevig op gereageerd. Ik werd er, terecht, op aangesproken. Hierdoor besefte ik maar weer eens hoeveel taal doet. Herkennen jullie dat?” Een aantal deelnemers reageert met eigen voorbeelden.

Zorgnijd

Wanneer een deelnemer een casus inbrengt over een cliënt met een psychotische decompensatie, valt de groep even stil. De situatie die wordt geschetst, is intens en roept veel op bij anderen in de groep. Het gaat al snel over signalen die voor de begeleiders zichtbaar én voelbaar zijn, maar die niet altijd direct serieus worden genomen. “De ogen en de blik waren eng.”

De ervaring dat een behandelaar signalen eerst minimaliseert en pas later ingrijpt, roept frustratie op. Tegelijk wordt duidelijk hoe complex de samenwerking tussen begeleiding en behandeling kan zijn. De begeleiders voelen zich soms niet gehoord of zelfs buitenspel gezet, terwijl zij wel degene zijn die dagelijks dicht op de situatie staan.

In deze gesprekken komt een onderstroom naar boven die meerdere deelnemers herkennen: zorgnijd. Het gevoel dat er spanning zit tussen rollen, verantwoordelijkheden en waardering. Het woord wordt niet alleen benoemd, maar ook voelbaar gemaakt in de voorbeelden die worden gedeeld.

Grijs gebied

De gesprekken gaan verder over de praktijk van alledag, waarin de grenzen niet altijd scherp zijn afgebakend. Een voorbeeld dat wordt ingebracht gaat over middelengebruik. Een cliënt vult een crackpijpje in het bijzijn van de begeleider. Hier ontstaat spanning tussen zelfredzaamheid en zorg. Tussen ondersteunen en overnemen. Tussen vertrouwen geven en verantwoordelijkheid nemen. Het gesprek maakt zichtbaar dat dit een voortdurende afweging is in het professioneel handelen van deze begeleiders. Een deelnemer verwoordt het scherp: “Wij werken met deze doelgroep (cliënten met psychiatrische en verslavingsproblemen) omdat het hen zelf niet lukt, hoeveel mogen we dan van ze verwachten?”

Stress maakt dom?

In die context valt ook de opmerking dat stress invloed heeft op het vermogen om helder te denken en te reageren. “Stress maakt dom. Je schakelt in stressvolle situaties over op je reptielenbrein. Je denk- en handelingsvermogen raakt vernauwd, beperkt. Dan zijn er nog maar een paar opties: fight, flight, freeze en fawn (extreem sussen of pleasen om de ander tevreden te houden).”

De deelnemers raken aan de praat over het benoemen van emoties zoals angst en frustratie. “Als een cliënt jou bang maakt, mag je dat zeggen.” Er wordt geoefend. Trainingsacteur Len speelt, zeer realistisch, cliëntgedrag na. Er komt een gefrustreerde cliënt voorbij en een claimende, dwingende cliënt. Ook de handtastelijke cliënt wordt niet overgeslagen. De kern van de oefeningen: break it en make it. Met andere woorden: benoem wat je niet wilt én benoem wat je wel wilt. De cliënt met begrijpen wat je van hem verwacht. “Ik wil niet dat je schreeuwt, zo dichtbij komt of aan me zit. Als je afstand houdt, op de stoel gaat zitten, stopt met schreeuwen kan ik naar je luisteren. Dan kun je me vertellen waarmee ik je kan helpen.”

Positief en negatief

Naast cliëntsituaties komt ook de samenwerking binnen teams ter sprake. Deelnemers reflecteren op hoe collega’s met elkaar communiceren, vooral wanneer feedback geven niet vanzelfsprekend is. De vraag wordt gesteld wat je doet wanneer een collega aangeeft geen openheid te willen. Er wordt gesproken over het belang van het delen van zowel positieve als moeilijke ervaringen. Niet alleen omdat dit spanning kan verlagen, maar ook omdat het bijdraagt aan een cultuur waarin feedback normaal wordt.

De groep benoemt dat samenwerking met behandelaars soms beter kan, vooral als het gaat om luisteren, afstemmen en samen verantwoordelijkheid dragen. Ook wordt het gemis van een warme overdracht (persoonlijke overdracht van informatie tussen professionals bij de overgang van een cliënt) genoemd.

Patronen en professionaliteit

Tijdens het gesprek ontstaat er ook reflectie op het eigen handelen. Deelnemers erkennen dat begeleiders soms onbewust gedrag van cliënten overnemen of compenseren. Een deelnemer verwoordt dit confronterend: “We houden als begeleiders soms de patronen van cliënten in stand”. Door taken over te nemen die cliënten zelf kunnen uitvoeren, wordt de ontwikkeling mogelijk vertraagd, ook al gebeurt dit vanuit zorg en betrokkenheid.

Er wordt zichtbaar hoe snel dit kan gebeuren in de praktijk, zeker wanneer de druk hoog is of wanneer het sneller voelt om iets zelf te doen. Tegelijk groeit het besef dat juist het niet overnemen, hoe lastig ook, ruimte kan geven aan ontwikkeling en, daar is ‘ie weer: zelfredzaamheid.