Van interventies naar vakmanschap: Safewards en HIC in de praktijk

Minder dwang, meer contact en meer relationele veiligheid: zowel HIC als Safewards hebben de acute psychiatrie in Nederland fundamenteel beïnvloed. Maar hoe verhouden deze modellen zich tot elkaar in de praktijk? In gesprek hierover met mede-auteur van het Werkboek HIC: High & Intensive Care in de psychiatrie[1], Marlies Jehoel-van As.

Werkboek HIC

Marlies Jehoel-van As, die als verpleegkundig specialist ggz en adviseur nauw betrokken is bij de implementatie van Safewards in de ggz, ziet daarin een duidelijke verschuiving ontstaan. Niet van regels naar vrijblijvendheid, maar van vaste patronen naar bewust vakmanschap.

Het Werkboek HIC ondersteunt professionals in de geestelijke gezondheidszorg bij het werken volgens de principes van High & Intensive Care (HIC): een herstelgerichte visie op acute psychiatrische zorg waarbij veiligheid, contact en autonomie centraal staan.

De kernboodschap: acute psychiatrie vraagt niet alleen om medische interventies, maar om een geïntegreerde omgeving waarin professionals continu schakelen tussen nabijheid, begrenzing, autonomie en bescherming.

Belangrijke thema’s uit HIC

1. Contact vóór controle
   Escalatie wordt niet primair gezien als ‘probleemgedrag’, maar als een dynamisch proces waarin interactie tussen cliënt, team en omgeving bepalend is.
   
   
2. De-escalatie als kernvaardigheid
   Professionals moeten spanning herkennen, nabij blijven en interveniëren voordat crisis verhardt.
   
   
3. Teamcultuur en reflectie
   Niet alleen individuele vaardigheden, maar vooral teamafstemming bepaalt succes. Teams reflecteren op houding, interventies en morele dilemma’s.
   
   
4. Herstel en autonomie
   Zelfs in acute ontregeling blijft aandacht voor keuzevrijheid, regie en waardigheid essentieel.

Tien interventies

Safewards maakt de visie achter veilige, herstelgerichte zorg concreet met tien interventies die professionals helpen om spanning vroegtijdig te herkennen, contact te versterken en escalatie te voorkomen. Voorbeelden hiervan zijn:

• Wederzijdse ondersteuningsbijeenkomsten (Mutual Help Meetings)
  Korte groepsmomenten waarin zorgvragers elkaar kunnen ondersteunen, ervaringen delen en praktische tips uitwisselen. Dit versterkt verbinding, eigenaarschap en onderlinge steun.
• Duidelijke gezamenlijke verwachtingen (Clear Mutual Expectations)
  Zorgvragers en medewerkers spreken samen af wat zij van elkaar mogen verwachten op de afdeling. Dit vergroot voorspelbaarheid, duidelijkheid en een gevoel van veiligheid.
• Methoden om tot rust te komen (Calm Down Methods)
  Het aanbieden van hulpmiddelen en strategieën waarmee zorgvragers spanning kunnen reguleren, zoals ademhalingsoefeningen, sensorisch materiaal, muziek of een rustgevende ruimte.
• Geruststelling en uitleg (Reassurance)
  Actief aandacht geven aan angst, onzekerheid of onduidelijkheid, bijvoorbeeld na een incident of spannende gebeurtenis. Goede uitleg en nabijheid helpen onrust verminderen.
• Positieve taal (Positive Words)
  Bewust kiezen voor taal die hoopvol, respectvol en de-escalerend werkt. Professionals delen bijvoorbeeld constructieve informatie over zorgvragers tijdens overdrachten, met aandacht voor krachten in plaats van alleen risico’s.
• Afscheids- of herstelboodschappen (Discharge Messages)
  Oud-cliënten laten bemoedigende berichten achter voor mensen die nog opgenomen zijn. Dit kan perspectief, herkenning en hoop bieden.

Door deze interventies worden abstracte principes zoals relationele veiligheid, herstelgericht werken en de-escalatie zichtbaar in concrete interacties tussen professionals en zorgvragers. Daarmee helpt Safewards teams om niet alleen vanuit visie te werken, maar deze ook daadwerkelijk te verankeren in de dagelijkse praktijk.

Kritische spanning

Een bekend spanningsveld in zowel HIC als Safewards: implementatie kan instrumenteel worden. Mogelijke risico’s zijn: HIC wordt een auditmodel, Safewards wordt een interventie-checklist. Dan verdwijnt precies waar beide modellen om draaien: relationele aanwezigheid, reflectie en cultuurverandering.

Binnen GGz Breburg, waar Marlies tot 2023 werkte, zag Marlies hoe de HIC-werkwijze inhoudelijk steeds beter op orde raakte, maar in de praktijk toch nog niet altijd leidde tot het gewenste herstelgerichte handelen. “Je zag dat teams heel goed waren geworden in het terugdringen van insluiten en het zorgvuldig toepassen van de-escalerende interventies,” vertelt ze. “Maar tegelijkertijd ontstond ook het risico dat de aandacht weer te snel verschoof naar behandeling in smalle zin: medicatie optimaliseren, stabiliseren, en door.” Daardoor bleef de vraag hangen hoe je in een intensieve klinische setting niet alleen veiligheid organiseert, maar ook echt begeleiding en herstel centraal houdt. Safewards werd in die context niet gezien als vervanging van HIC, maar als een manier om het teamproces verder te verdiepen. Niet alleen kijken naar wat je doet, maar vooral hoe je het samen doet, en wat daarin nog sterker kan worden. “Het helpt om als team steeds opnieuw te vragen: wat doen we al goed, en wat hebben we nodig om het nog meer van ons allemaal te maken?”

Daarin speelt het collectieve leren een belangrijke rol. Marlies benadrukt dat teams pas echt in beweging komen wanneer professionals elkaar gaan inspireren met concrete voorbeelden uit de praktijk. “Je hebt elkaar nodig om het levend te houden. Zodra verpleegkundigen, agogen, bewegingsagogen en behandelaren zien wat er mogelijk is bij elkaar, gaat het stromen.” Safewards wordt in die zin niet alleen een methodiek, maar ook een manier van samenwerken en elkaar aanspreken binnen het multidisciplinaire team. Groepsgericht werken krijgt daarin een andere lading: niet alleen het gedrag van individuele cliënten staat centraal, maar juist ook de interactie tussen medecliënten en de invloed van het leven buiten de kliniek. Familie wordt actiever betrokken, niet als sluitstuk maar als onderdeel van de behandeling. En ook incidenten krijgen een andere betekenis. Niet alleen registreren en monitoren, maar samen onderzoeken welke boodschap erachter zit en hoe je die kunt ombuigen naar herstelgerichte actie, zoals nu op de HIC’s van GGzE is geïmplementeerd geïnspireerd op voorbeelden van andere HIC’s aangesloten bij het Safewards lerend netwerk. “Zelfs een slechtnieuwsgesprek of een verhoging van medicatie kun je anders voorbereiden, samen met het netwerk. Dan wordt het geen losse interventie, maar onderdeel van een breder proces.” In die verschuiving wordt volgens haar duidelijk dat de kracht van Safewards niet alleen in het model zit, maar in de manier waarop teams het weten te vertalen naar hun eigen dagelijkse werkelijkheid.

Teams als leeromgeving

Safewards blijkt in de praktijk vooral een manier om teams als geheel te versterken. Niet door individuele professionals meer te belasten, maar door samenwerking explicieter te maken. “Wat Safewards zichtbaar maakt, is dat veiligheid nooit alleen van één persoon afhangt. Het is een teamsport. En teamsport vraagt afstemming, reflectie en soms ook het lef om elkaar aan te spreken.” In die context ontstaat ruimte voor een ander soort gesprek. Niet alleen over incidenten of incidentpreventie, maar ook over overtuigingen, aannames en routines die ongemerkt het werk sturen. “Teams gaan anders naar zichzelf kijken. Dat kan soms spannend zijn, maar het maakt ook veel los. Er ontstaat meer bewustzijn van invloed: wat doen wij hier eigenlijk samen?”

Kleine interventies, grote verschuivingen

Opvallend in de praktijk is dat Safewards vaak begint met kleine, concrete aanpassingen. Niet als doel op zich, maar als ingang voor bredere verandering in houding en samenwerking. “Het zit niet in grote plannen of ingewikkelde systemen. Het zit in hoe je een kamer binnenkomt, hoe je een gesprek begint, hoe je reageert als spanning oploopt.”

Juist die eenvoud maakt het volgens Marlies werkbaar in teams met hoge druk. De methodiek sluit aan bij wat er al gebeurt, maar nodigt uit tot bewuster handelen. “Teams ontdekken vaak: we doen al veel goed, maar we kunnen het net iets bewuster en consistenter doen. Dat maakt een groot verschil in hoe veilig een afdeling voelt.”

Ruimte voor vakmanschap

Wat Safewards uiteindelijk volgens Marlies blootlegt, is de professionele ruimte van zorgverleners zelf. Niet als uitvoerders van beleid, maar als vakmensen die voortdurend afstemmen op situatie, mens en context. “Het gaat over terug naar de kern van het vak. Aandacht, contact, en het vermogen om te zien wat er op dat moment nodig is.”

Die herwaardering van vakmanschap maakt Safewards niet alleen een methodiek, maar ook een vorm van professionele cultuurontwikkeling. Een manier om teams te ondersteunen in het maken van bewuste keuzes, juist in complexe situaties.

[1] Voskes, Y., Van Melle, L., Jehoel-van As, M., Mulder, N., & Van Mierlo, T. (2026). Werkboek HIC: High & Intensive Care in de psychiatrie. Boom Uitgevers.