Relationele veiligheid in de klinische praktijk
Veiligheid maken we samen
Paul Doedens over Safewards: relationele veiligheid in de klinische praktijk
Veiligheid in de geestelijke gezondheidszorg ontstaat niet alleen door regels of protocollen. Volgens Paul Doedens, verpleegkundige en onderzoeker bij de afdeling Psychiatrie van Amsterdam UMC, begint het bij hoe professionals contact maken met patiënten, spanning signaleren en de autonomie van mensen respecteren.
“Het gaat erom dat we iemand eerst laten landen voordat we verder starten met de behandeling. Veiligheid maken we samen, in hoe we elkaar zien en wat we doen om spanning te verminderen.”
Safewards biedt een systematische manier om dit in de dagelijkse praktijk te verankeren. In plaats van beheersing, richt het model zich op relationeel handelen, vroegsignalering en gedeelde verantwoordelijkheid.
Van organisatie naar relatie
Veel afdelingen in de ggz volgen organisatorische modellen zoals High & Intensive Care (HIC), die vooral huisvesting, personeelsplanning en procedures regelen. Safewards vult dat aan door te kijken naar de interactie tussen professionals en patiënten.
“HIC vertelt ons hoe we zorg organiseren. Safewards vertelt ons hoe we met elkaar omgaan. Het gaat om contact, aandacht en samen rust creëren. Zo ontstaat een fundament van veiligheid dat patiënten en professionals echt voelen.”
Doedens gebruikt een beeld om het verschil te verduidelijken:
“Veiligheidsbeleid is als een vijver waarin allemaal vissen zwemmen. Ze hebben verschillende kleuren, zoals verschillende methodieken, maar onder de motorkap zwemmen ze allemaal in dezelfde richting: relationeel, herstelgericht, gelijkwaardig.”
Gelijkwaardigheid concreet maken
Safewards benadrukt dat gelijkwaardigheid praktisch wordt ingevuld in het dagelijks werk.
“De relatie krijgt topprioriteit. We hebben oog voor hoe iemand zichzelf kan reguleren en laten dit eventueel zien. Kleine dingen maken verschil: waar iemand zit, of iemand tijd krijgt om even bij te komen, of kan douchen en iets eten voordat we starten met intake of behandeling.”
Een praktijkvoorbeeld:
“Vroeger hadden we gemeenschappelijke maaltijden als vaste structuur. Soms voelde een patiënt zich daar helemaal niet veilig bij door de samenstelling van de groep. Safewards helpt ons te kijken: wie kan samen aan tafel? Wat helpt iemand om tot rust te komen? Zo voorkomen we dat routines spanning veroorzaken.”
Eerst landen, dan behandelen
Doedens legt uit dat patiënten direct merken of een afdeling relationele veiligheid serieus neemt:
“Iemand komt binnen na 24 uur op het politiebureau, moe, ongedoucht en ontregeld. De eerste stap is niet een gesprek met de psychiater of medicatie, maar koffie, douchen, iets eten, even zitten. Daarna pas behandelen. Het gaat om rust en erkenning voordat we iets van iemand vragen.”
De zes domeinen als teamkompas
Safewards biedt teams een systemisch denkkader via zes domeinen:
- Patiëntkenmerken: individuele kenmerken, behoeften en triggers
Factoren die samenhangen met de persoon zelf: psychiatrische symptomen, coping, trauma, somatiek, culturele achtergrond, persoonlijke geschiedenis.
Voorbeelden:
- Een patiënt met PTSS reageert sterk op harde geluiden of onverwachte aanraking.
- Een patiënt met manie heeft weinig slaap nodig en zoekt voortdurend prikkels.
- Iemand met autisme raakt ontregeld door veranderingen in routine.
- Contact tussen de patiënten: groepssamenstelling en dynamiek
Hoe patiënten elkaar beïnvloeden: spanningen, coalities, imitatiegedrag, steun of conflicten.
Voorbeelden:
- Twee patiënten versterken elkaars wantrouwen (“zij praten over ons”).
- Nieuwe opname verstoort bestaande harmonie in de groep.
- Een rustige patiënt werkt de-escalerend op anderen in de huiskamer.
- Wet- en regelgeving: regels, procedures en juridische kaders
Formele kaders die gedrag sturen: huisregels, vrijheden/beperkingen, veiligheidsprocedures en wettelijke verplichtingen.
Voorbeelden:
- Verplichte kamercontrole wordt ervaren als wantrouwen.
- Toepassing van verplichte zorg volgens Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg (Wvggz) leidt tot frustratie.
- Teamfunctioneren: bezetting, houding en training
Hoe het team werkt: communicatie, leiderschap, consistentie, vaardigheden en stressniveau.
Voorbeelden:
- Patiënten maken – net als ieder mens – gebruik van verschillen in benadering tussen professionals. Dit vraagt om teamafstemming in plaats van probleemlabeling.
- Onderbezetting maakt dat spanning in de groep te laat wordt gezien.
- Een team met training in de-escalatie en herstelgericht werken voorkomt sneller escalatie.
- Fysieke omgeving kliniek: indeling, comfort en rust
De gebouwde omgeving: geluid, privacy, zichtlijnen, kleuren, meubilair, buitenruimte.
Voorbeelden:
- Drukke, galmende gang verhoogt onrust.
- Geen rustige plek om je terug te trekken → meer conflicten in huiskamer.
- Warme verlichting en duidelijke structuur geven veiligheid.
- Leven buiten de kliniek: sociale context en gebeurtenissen buiten
Alles wat van buiten naar binnen doorwerkt: familie, werk, financiën, wonen, juridische of maatschappelijke stressoren.
Voorbeelden:
- Slecht nieuws van thuis (relatiebreuk, schuldenbrief) verhoogt spanning.
- Bezoek dat niet doorgaat leidt tot boosheid of verdriet.
- Onzekerheid over woning of uitkering na ontslag uit de kliniek.
“Vaak kijken we alleen naar de patiënt bij een incident. Met de zes domeinen leren we breder kijken: wat is er nog meer veranderd? De bezetting, de groepsdynamiek, de omgeving? Zo verschuift de focus van individuele schuld of invloed naar gezamenlijke verantwoordelijkheid.”
Praktisch en modulair starten
“Je hoeft niet alles tegelijk te implementeren. Kleine stappen zoals anders praten met een patiënt, korte check-ins, een reflectiemoment in het team, kunnen morgen al verschil maken. Het gaat niet om grootschalige veranderingen, maar om consistente aandacht in het dagelijks werk.”
Teams merken dat deze methodiek niet een zoveelste extra is, maar juist structureel helpt om werkdruk en morele stress te verlagen. Door expliciet, positief taalgebruik en gezamenlijke reflectie ontstaat een coherente cultuur.
“Zelfs een klein verschil in hoe je met iemand praat, verandert de sfeer. Het gaat om mét, en niet over de patiënt.”
Positieve taal en houding
Agressie en ontregeling worden in Safewards gezien als signalen, niet als vaststaand probleem.
“We vragen ons steeds af: hoe voorkomen we conflict, hoe gaan we er zorgvuldig mee om, en hoe herstellen we daarna?”
Door taal en houding duidelijk en positief te maken, wordt relationeel handelen een systematisch onderdeel van het werk. Kleine dagelijkse keuzes hebben directe impact op zowel patiënten als team. Zo groeit veiligheid niet alleen uit protocollen, maar vooral uit de manier waarop mensen elkaar elke dag opnieuw ontmoeten: aandachtig, voorspelbaar en respectvol.
PuurSuc6 verzorgt training en advies op het gebied van veiligheid, vroegsignalering en de-escalatie. Veiligheid creëer je samen. Niet door top-down controle of uitsluitend door regels, maar juist door verantwoordelijkheid en eigenaarschap op elk niveau.
Dat vraagt om bewustwording, vaardigheden, reflectie en gezamenlijke taal. Ook samenwerken aan veiligheid en verbinding in de organisatie? Neem contact op met PuurSuc6.