Safewards: waar veiligheid begint bij contact

Persoonlijk verslag van een lezing tijdens het HIC & ART Congres 2026
Door Irene Campfens

Aan het einde van de middag schuif ik aan in een volle zaal op het HIC & ART Congres in DeFabrique in Utrecht. De lezing wordt gegeven door Gijsbert Roseboom en Paul Doedens en gaat over Safewards[1]. Al in de eerste minuten voel ik dat dit niet alleen gaat over een model. Dit gaat over hoe wij kijken. En misschien nog wel meer: over hoe wij doen, juist als het spannend wordt.

Safewards wordt gepositioneerd als een praktische vertaling van het HIC-model. Niet de visie op papier, maar het gedrag op de werkvloer. De handen en voeten. Of, zoals het wordt verwoord: the why, the how and the what. Onder die woorden ligt een vraag die voelbaar blijft gedurende de hele lezing: hoe maken we veiligheid werkelijk voelbaar, juist op de momenten dat het schuurt?

Minder beheersen, meer begrijpen

De basis van Safewards ligt in het werk van Len Bowers[2], die in 2012 het model van Conflict en Containment ontwikkelde. Zijn observatie is helder: waar spanning ontstaat, volgt vaak beheersing. Waar gedrag escaleert, grijpen we in met maatregelen die bedoeld zijn om de controle terug te krijgen.

Safewards kantelt dat perspectief. Subtiel, maar fundamenteel. Niet pas handelen als het misgaat, maar aanwezig zijn in wat eraan voorafgaat. Niet reageren vanuit reflex, maar vanuit relatie. De ambitie is duidelijk: het verminderen van zowel conflict als inperking. Minder dwang, minder escalatie, meer contact.

Dat vraagt iets anders van professionals. Het vraagt dat we vertragen waar we geneigd zijn te versnellen. Dat we blijven kijken waar we willen ingrijpen. En dat we bereid zijn ons eigen handelen onder de loep te nemen.

Chaos als ingang tot echte ontmoeting

We worden uitgenodigd om met elkaar in gesprek te gaan. Vijf minuten, zonder strak kader. Geïnspireerd op de chaostheorie.En precies dat gebeurt. De ruimte komt tot leven. Overal ontstaan gesprekken. Niet gestuurd, maar echt. Ik luister, kijk, vang flarden op. In een van die gesprekken hoor ik twee ervaringsdeskundigen de essentie van Safewards terugbrengen tot iets uiterst eenvoudigs:

“Je moet niet kleineren.”
“Laat de patiënt keuzes maken.”

Ik schrijf het meteen op. Omdat ik voel: hier zit de kern. Zonder moeilijke vaktaal. Gewoon menselijk.

Kleine gebaren, groots effect

Wat mij in deze lezing treft, is hoe concreet Safewards kan worden gemaakt. Niet in grote interventies, maar in kleine handelingen. In aandacht, timing en nabijheid. In hoe je iemand benadert, en vooral: in hoe je iemand blijft zien als mens, juist wanneer het ingewikkeld wordt.

Voorbeelden die blijven hangen zijn eenvoudig en tegelijk betekenisvol. Ga mee boodschappen doen in iemands eigen buurt na een lange opname. Laat weten wie er die dag werkt. Zoek iemand even op na familiebezoek. Stel de vraag: wat heb je nu van mij nodig?

Het zijn kleine gebaren, maar ze doen iets fundamenteels. Ze herstellen regie. Ze brengen iemand terug in contact. Met jou, en met zichzelf.

Cultuurwerk

Wat ook duidelijk wordt, onder andere in de ervaring van de Safewards-implementatie bij het Leo Kannerhuis[3], is dat Safewards geen methodiek is die je ‘gewoon even’ invoert. Het is cultuurwerk. En cultuur zit niet alleen in beleid of protocollen, maar juist in taal, in gewoontes en in wat we normaal zijn gaan vinden.

Eén uitspraak blijft hangen: je kunt vandaag besluiten om vanaf morgen niet meer negatief over of tegen patiënten te praten. Het klinkt eenvoudig, maar het is confronterend. Want als dit een bewuste keuze is, wat gebeurt er dan nu nog onbewust?

Flashpoints zitten overal

Safewards beschrijft zes domeinen[4] die invloed hebben op het ontstaan van spanning: de cliënt, cliënten onderling, het team, de omgeving, het systeem van naasten en externe factoren. Binnen al deze domeinen kunnen zogeheten flashpoints ontstaan, momenten waarop spanning oploopt.

Een belangrijk inzicht is dat die spanning zich niet alleen in de cliënt bevindt. Ook teams hebben hun momenten. Afdelingen hebben hun dynamiek. Systemen dragen bij, in goede en minder goede zin. Spanning ontstaat tussen mensen, in interactie, in context.

Dat vraagt om een bredere blik. En misschien ook om meer eerlijkheid over onze eigen rol daarin.

Durven loslaten wat altijd ‘zo’ ging

Een voorbeeld gaat over het ochtendritueel van het wekken van patiënten. Iemand in een psychose bevindt zich al in een verwarrende, onwerkelijke wereld. Moet je diegene dan per se ’s ochtends (vroeg) wakker maken omdat dat ‘nu eenmaal zo gaat’ op de afdeling?

De uitnodiging is om dat soort routines opnieuw te bekijken. Soms is minder doen beter. Soms betekent goede zorg dat je iets loslaat in plaats van iets toevoegt. Maar dat vraagt ook iets van de professional. Want controle loslaten raakt direct aan ons eigen gevoel van veiligheid.

Waar begint veiligheid?

De lezing is vooral als een spiegel. Wat doe je als het spannend wordt? Waar ga je versnellen? Waar verlies je het contact? En hoe herstel je dat weer? Safewards geeft geen pasklare antwoorden, maar geeft wel richting. Veiligheid ontstaat in relatie. Escalatie begint vaak in het kleine. Verandering begint vandaag.

Misschien is dat wat je meeneemt als professional: dat je invloed groter is dan je denkt. Dat kleine keuzes grote gevolgen hebben. En dat veiligheid geen systeem is dat je organiseert, maar iets wat je doet. Elke dag opnieuw.

Bronnen

Bowers, L. (2014). Safewards: A new model of conflict and containment on psychiatric wards. Journal Of Psychiatric And Mental Health Nursing. 2014 Aug;21(6):499-508. doi: 10.1111/jpm.12129. Epub 2014 Feb 19. Geraadpleegd op 2 april 2026, van PubMed.

Stichting HIC&ART. (z.d.). Het gedachtegoed van Stichting HIC&ART. Geraadpleegd op 2 april 2026, van stichtinghicenart.nl.

Safewards Nederland. (z.d.). Safewards. Geraadpleegd op 2 april 2026, van safeward.nl. 

[1]  Safewards is gebaseerd op onderzoek van Len Bowers (City, University of London) en richt zich op het verminderen van conflict en dwang in klinische settings.

[2] Safewards: A new model of conflict and containment on psychiatric wards.

[3] Het Leo Kannerhuis is een behandel- en kenniscentrum voor autisme met diverse locaties, waaronder voor jongeren.

[4] De zes domeinen van Safewards zijn: patiëntkenmerken, contact tussen patiënten, wet- en regelgeving, teamfunctioneren, fysieke omgeving/ruimte kliniek en het leven buiten de kliniek.